"We teach life, sir", met die vier woorden is de Palestijnse dichter Rafeef Ziadah wellicht het meest bekend, ook bij ons in België waar ze sinds donderdag op bezoek is op uitnodiging van 'Nuff Said.Wat Ziadah motiveerde om te beginnen met 'spoken word' is een haatdragend incident dat ze meemaakte als student aan de universiteit. "Je verdient het om verkracht te worden voor je terroristenkinderen op de wereld brengt", kreeg ze toen te horen van een man die haar sloeg. "Het racisme van dat moment maakte me moedig genoeg om mijn gedicht 'Shades of anger' voor te dragen."
Dat was bijna tien jaar geleden. Nu krijgt ze wereldwijd mensen stil en emotioneel met haar gedichten over Palestina. Donderdagavond deed ze dat bij de Pianofabriek in het Brusselse Sint-Gillis. Voor ze aan haar optreden begon vertelde ze waarom ze "We teach life, sir" begon te schrijven.
"Tijdens de Israëlische aanval op Gaza in 2008 stelden verschillende mediamensen dezelfde vragen. Vragen die stuk voor stuk zo racistisch geladen waren dat je niet eens kon antwoorden over Palestina. Ik wou telkens eerst uitleggen wat er mis was met hun vragen en dat kan je niet in een soundbite. Ze vroegen me 'Gaat het niet gewoon allemaal over haat en hoe jullie als Palestijnen haat aanleren?'. Dit vragen aan een vrouw die zelf ooit kinderen kan krijgen is ook seksistisch. Mijn gedicht kwam uit die nare ervaring."
Voor ze verder gaat kadert ze de inspiratie van haar gedichten. "Mijn familieleden zijn Palestijnse vluchtelingen en ik ben een derde generatie vluchteling. Oorspronkelijk komen we van de Palestijnse gebieden Haifa en Jaffa maar we verbleven als vluchtelingen in Libanon."
Na een ballingschap in verschillende Arabische landen kwam Ziadah in Canada terecht voor haar doctoraat. Nu woont ze in het Verenigd Koninkrijk. "Door mijn Palestijnse achtergrond en vooral mijn ervaringen in Libanon is poëzie centraal in hoe ik mezelf uitdruk. Poëzie is belangrijk in de Palestijnse identiteit, dat je duidelijk in de gedichten van Mahmoud Darwish en Ghassan Kanafani. Ik schreef sinds mijn kindertijd graag en nu doe ik dat in zowel het Arabisch als het Engels."
Positieve verandering
Naast dichter ziet ze zichzelf als activist en academica. Ondanks haar slechte ervaringen met media blijft ze overtuigd dat haar poëzie niet voldoende is en wil ze iets doen via een betere berichtgeving. Daarom blijft ze ingaan op verzoeken voor interviews. "Dat vind ik vaak een gewelddadig proces. Pijnlijk en gewelddadig. Want terwijl je ziet hoe je familie en mensen van wie je houdt de cel in moeten en vermoord worden zegt iemand tegen je 'Maar je leert je kinderen toch haat aan?'. Dan is het erg moeilijk om beleefd te antwoorden." Intussen ziet ze sinds tien jaar geleden wel een positieve verandering.
"Bij het gewone publiek veranderen er dingen, maar dat gebeurt helaas telkens wanneer Israël misdaden begaat en een nieuwe oorlog begint. Hierdoor zien mensen duidelijker dat het gaat om een koloniale staat en een apartheidsstaat die niet geeft om Palestijnse levens." Dit merkt ze alsmaar meer tijdens en na haar optredens. "Mensen begrijpen mijn teksten veel beter. Maar ik merk het ook in eenvoudige zaken: toen ik in de voorbije zomer met mijn Palestina-t-shirt in de bus stapte in Londen staken mensen hun duim op en zeiden ze allerlei zaken om me te steunen."
Die steun wil ze liever zien in echte acties. "Het is onze job als artiesten, activisten en academici om de steun te vertalen naar een situatie waar mensen echte actie ondernemen om te veranderen hoe de media en overheden werken. Die verandering kan enkel door aan een populaire druk te bouwen. Overheden en media, of zeker de mainstream media, veranderen niet door op een dag te beseffen dat ze al jaren aan de verkeerde kant staan. Ze veranderen wanneer er politieke druk komt via een grassroots niveau en daar ligt nu onze taak."
BDS
Ook artiesten ontsnappen in de visie van Ziadah duidelijk niet aan de verantwoordelijkheid om politiek actief te zijn. Wanneer ik haar vraag of het haar niet stoort dat Palestijnse artiesten altijd vragen krijgen over verzet en niet enkel om hun kunst antwoordt ze dat het nooit om 'enkel kunst' gaat. "Dat kan controversieel klinken", zegt ze. "Maar alles wat we doen is politiek. Ook als iemand zegt 'Ik ben apolitiek' of 'Ik doe niet aan politiek', is dat een politiek statement. Ik zie mijn kunst wel als een ambacht waarin ik goed in wil zijn en ik hou van het proces van poëzie maken en optreden. Tegelijk is het ingebed in wie ik ben en in mijn geschiedenis en dat is een politieke geschiedenis."
De verbondenheid tussen kunst en politiek is waarom ze lid is van het secretariaat van het nationale Palestijnse comité van de BDS-beweging. Onder BDS (Boycott, Divestment, Sanctions) valt ook de oproep van Palestijnse organisaties om Israël te boycotten op een culturele manier. "Het is een oproep om alle instituties van de Israëlische staat te boycotten als zij medeplichtig zijn in de bezetting en in het apartheidssysteem. Dit is niet nieuw. Wereldwijd deed de artistieke wereld hetzelfde voor Zuid-Afrika."
Ondanks het feit dat dit niet nieuw is ziet Ziadah dat deze oproep moeilijk gehoord wordt in Europa. "Het probleem is dat vele Europese organisaties beginnen te spreken over de vrijheid van meningsuiting terwijl ze nauwelijks spreken over die vrijheid van meningsuiting voor Palestijnse artiesten die het moeilijk hebben om een normaal dagelijks leven te hebben, laat staan om zich artistiek te uiten."
Dit probleem weerhoudt haar er niet van om gewoon door te doen als activist en artiest. Een uur na ons gesprek staat ze terug op een podium. Het café van de Pianofabriek krijgt ze stil en ze waarschuwt regelmatig voor de heftig emotioneel geladen teksten voor ze een volgend gedicht voordraagt.
De reacties in het publiek bewijzen wat ze eerder in het gesprek vertelde: "Ik zeg altijd dat mijn gedichten mensen telkens anders raken. Mensen komen achteraf huilend vertellen dat ze dingen nu anders bekijken, dus denk ik dat kunst mensen raakt op een menselijker niveau. Dat kan je soms niet met politieke speeches. Helaas hebben we in sociale bewegingen vandaag veel woorden en weinig kunst. Dat moeten we een beetje omdraaien."
Commentaar: We kunnen een voorbeeld nemen aan Rafeef Ziadah.