Genetische analyse van skeletten die in een neolithische proto-stad in Turkije werden begraven, onthult dat vrouwelijke bloedlijnen belangrijk waren in vroege agrarische samenlevingen.
beeldje van een vrouw
© Jason QuinlanEen vrouwenbeeldje dat in Çatalhöyük,Turkije, werd gevonden.
DNA afkomstig van graven uit de steentijd in Turkije heeft eindelijk een einde gemaakt aan een decennialang debat over de vraag of de 9.000 jaar oude proto-stad Çatalhöyük een matriarchale samenleving was. Het onderzoek bevestigt eindelijk wat deskundigen al lang vermoedden: Vrouwen en meisjes waren sleutelfiguren binnen deze agrarische samenleving.

"Met Çatalhöyük kennen we nu het oudste genetisch bepaalde sociale organisatiepatroon in voedselproducerende samenlevingen," zegt co-auteur Mehmet Somel, evolutionair geneticus aan de Technische Universiteit van het Midden-Oosten in Turkije, in een e-mail aan Live Science. "Dat blijkt vrouwgericht te zijn."

Het nieuwe onderzoek verscheen donderdag (26 juni) in het tijdschrift Science.

Çatalhöyük, dat in het zuidoosten van Turkije ligt, werd rond 7100 v. Chr. gebouwd en was gedurende bijna 1.000 jaar bewoond. De uitgestrekte nederzetting - verspreid over 13,2 hectare - staat bekend om zijn huizen die vanaf het dak werden betreden, graven onder de vloeren van de huizen en een uitgebreide symboliek die onder andere uit levendige muurschilderingen en een grote verscheidenheid aan vrouwenbeeldjes bestond.

Toen archeoloog James Mellaart begin jaren 1960 voor het eerst opgravingen in Çatalhöyük uitvoerde, interpreteerde hij de vele vrouwenbeeldjes als bewijs van een matriarchale samenleving die de "moedergodin" vereerde, misschien als een manier om een goede oogst te garanderen na een grote economische overgang van foerageren naar een op granen gebaseerde landbouw.

In de jaren 1990 nam Ian Hodder, archeoloog aan Stanford, de opgravingen in Çatalhöyük over en zijn bevindingen wijzen er juist op dat de samenleving grotendeels egalitair was, zonder noemenswaardige sociale of economische verschillen tussen mannen en vrouwen.

Om de sociale structuur in Çatalhöyük verder te onderzoeken, analyseerde een team van onderzoekers, waaronder Somel en Hodder, in een nieuwe studie het DNA van 131 skeletten die dateren van tussen 7100 en 5800 v. Chr. en die onder de vloeren van huizen begraven lagen.

De onderzoekers brachten 109 mensen over 31 gebouwen met elkaar in verband en ontdekten dat alle eerstegraads familieleden (ouders, kinderen en broers en zussen) samen in hetzelfde gebouw werden begraven, terwijl tweedegraads (ooms, tantes, neven, nichten en grootouders) en derdegraads familieleden (zoals volle neven en nichten en overgrootouders) vaak in nabijgelegen gebouwen werden begraven. Dit suggereert dat het kerngezin of de uitgebreide familie een rol speelde bij het structureren van de huishoudens in Çatalhöyük, aldus de onderzoekers in hun studie.
Begraven kind
© Scott D. HaddowEen baby werd samen met een volwassen vrouw begraven in gebouw 114 in Çatalhöyük.
Matriarchaat of alleen vrouwelijke bloedlijnen?

Maar volgens de onderzoekers was er nog een interessante trend in de intergenerationele verbanden tussen de graven in de huizen: Ze waren voornamelijk gebaseerd op maternale bloedlijnen.

"We waren niet specifiek op zoek naar deze maternale verbindingen binnen gebouwen," zegt Somel, "maar het toont duidelijk aan dat de op mannen gerichte praktijken, die vaak gedocumenteerd werden in het neolithicum en de bronstijd in Europa, niet universeel waren."

DNA-analyse uit de oudheid onthulde ook het biologische geslacht van baby's en jonge kinderen, wat niet mogelijk is op basis van skeletten alleen tot na de puberteit. Zodra het biologische geslacht van deze kinderen was vastgesteld, identificeerden de onderzoekers een vrouwelijke trend in grafgiften.

"Het patroon van meer grafgiften voor vrouwelijke baby's hadden we ook niet verwacht," zegt Somel

Çatalhöyük is de oudste samenleving waar DNA-bewijs een vrouwgerichte sociale structuur heeft aangetoond.

"Voor zover ik weet, is dit het eerste systematische bewijs van zo'n continu matrilineair gestructureerde neolithische gemeenschap," zegt Jens Notroff, archeoloog aan het Duits Archeologisch Instituut en niet betrokken bij het onderzoek, in een e-mail aan Live Science.

"We gaven de voorkeur aan het gebruik van 'vrouwelijk' in plaats van matrilineair, omdat dit laatste gaat over hoe mensen verwanten definiëren," aldus Somel. "De huishoudens in Çatalhöyük zouden matrilineair kunnen zijn geweest, maar we denken dat het beter is om meer algemene termen te gebruiken. Het is altijd goed om behoedzaam te zijn," zegt hij.

Maar Benjamin Arbuckle, archeoloog aan de Universiteit van North Carolina in Chapel Hill en niet betrokken bij het onderzoek, schrijft in een artikel in Science dat "als de seksepatronen omgekeerd zouden zijn, er waarschijnlijk weinig aarzeling zou bestaan om te concluderen dat er sprake zou zijn van patriarchale machtsstructuren."

"Dit weerspiegelt de moeite die veel wetenschappers hebben om zich een wereld voor te stellen die door een aanzienlijke vrouwelijke macht wordt gekenmerkt, ondanks overvloedig archeologisch, historisch en etnografisch bewijs dat matriarchale machtsgebieden wijdverspreid waren en zijn," zegt Arbuckle.

Çatalhöyük staat nu in schril contrast met de patrilineaire patronen in het neolithicum van Europa, aldus Notroff, wat "de intrigerende vraag oproept wanneer, hoe en waarom zo'n ingrijpende verschuiving in de sociale structuur heeft plaatsgevonden."

Het analyseren van skeletten uit Çatalhöyük om sociale verhoudingen te begrijpen, is nog maar het begin, aldus Somel. Uitzoeken of deze vindplaats uniek is, vormt een belangrijke volgende stap.

"Momenteel verzamelen we vergelijkbare gegevens van eerdere samenlevingen uit de regio," zegt hij, "dus hopelijk hebben we snel een antwoord!"

Zie: https://www.livescience.com/archaeology/ancient-female-centered-society-thrived-9-000-years-ago-in-proto-city-in-turkey