het oude perzië
© Archivist / Adobe StockEen fries met de Perzische Onsterfelijken, de elitaire koninklijke lijfwacht van de koningen van het Achaemenidische Perzische Rijk.
Van aangelegde tuinen tot wegennetwerken: de Perzen behoorden tot de eersten die veel dingen creëerden waar we vandaag de dag nog steeds van kunnen genieten.

Er wordt vaak gezegd dat de geschiedenis door de winnaars wordt geschreven. Maar als je terugkijkt op de antieke wereld, is het juister om te zeggen dat de geschiedenis door historici wordt geschreven. Hoewel er sterke argumenten voor China pleiten, noemen velen het oude Griekenland als de bakermat van de geschiedenis als wetenschap. Bij Herodotus en Thucydides zien we de oorsprong van de historische methode — een vaag serieuze poging om gebeurtenissen vast te leggen, in plaats van een ietwat historisch fantasiebeeld van magische beesten, verveelde goden en lokale helden. En hoe gebruikten de Grieken hun geschiedschrijving? Nou, om hun vijanden te belasteren. In de Griekse "geschiedenis" zien we het Perzische Rijk als een plek van losbandige, verdorven, decadente demonen die alleen maar uit waren op de dood en slavernij van alle beschaafde volkeren.

Die zwartmakerij van het Perzische Rijk hield binnen het eurocentrische onderwijs twee millennia lang stand - een "whig"-historisch verhaal dat van Griekenland naar Rome, via de ridders naar Groot-Brittannië en vervolgens naar Amerika voerde. Een ander probleem, toen historici zich eenmaal realiseerden dat de "rest van de wereld" misschien toch iets te bieden had, was dat de studie van Perzië te lijden had onder een gebrek aan primaire bronnen die voor westerse instellingen beschikbaar waren. Er waren maar heel weinig Perzische vertalingen (laat staan teksten om te vertalen). Zelfs vandaag de dag heeft Amazon meer dan 20.000 boeken over het oude Griekenland en het oude Rome. Perzië heeft niet eens een eigen categorie.

Toch waren de Perzen een van de grootste beschavingen ter wereld. Als je met een willekeurige Iraniër spreekt, zal die niet snel zwijgen over Perzië's bijdragen aan de wereld. De reden dat Iran vandaag de dag zo'n trotse en aparte plek is, is deels te danken aan het licht dat Perzië uitstraalde.

Dus, wat heeft het Perzische Rijk — dat ooit het huidige Iran, Egypte, Turkije en delen van Afghanistan en Pakistan omvatte — de wereld gebracht? Nou, de volgende vijf dingen hebben de Perzen voor ons gedaan.

Alle wegen leiden naar Persepolis

koninklijke weg perzië
© Classwell.comHet geavanceerde wegennet van Perzië.
Wegen bestaan al heel lang. In Egypte en Sumerië waren er al wegen. Sterker nog, de allereerste nederzettingen gebruikten waarschijnlijk al wat kasseien om een weg in elkaar te flansen. Maar het waren de Perzen die de Koninklijke Weg introduceerden. Onder de Achaemenidische dynastie (550-330 v.Chr.) bouwden zij een wegennet van meer dan 2500 kilometer, dat zich uitstrekte van hun buitenste provincies tot hun bruisende hoofdstad Persepolis. De Romeinen, beroemd om hun wegen, leerden van de Perzen en volgden hun voorbeeld. Zo'n netwerk was noodzakelijk voor een georganiseerd, efficiënt en geïntegreerd rijk. Zonder goede wegen zijn de meeste "rijken" slechts een verzameling van losstaande en tijdelijk onderworpen vazallen.

Het is een beetje 'satrapie-achtig' als je wilt

De reden waarom wegen zo belangrijk waren voor Perzië lag in hun enorme ambitie. Perzië was niet louter een militair rijk dat met het zwaard werd geregeerd; het was een geïntegreerde, gecentraliseerde macht met een doordacht bestuur en een goed functionerende politieke infrastructuur. Dit alles werd via hun "satrapie"-systeem draaiende gehouden.

Een satraap was een lokale gouverneur die door de keizer werd benoemd en die bepaalde regionale vrijheden kreeg om te doen wat het beste was - zolang het maar in het belang van het rijk was. Er waren ongeveer 20 satrapieën verspreid over 5 miljoen vierkante kilometer rijk. Het was geen totale decentralisatie van de macht (in de zin van: "Doe wat je wilt, zolang je maar belasting betaalt"), maar vond in plaats daarvan de administratieve goudlokjezone die effectief bestuur mogelijk maakte, maar wel met regelmatig toezicht. Dankzij de satrapieën wordt Perzië vaak aangemerkt als de allereerste "staat."

Brieven aan Darius
Chapar-khaneh het perzische postsysteem
© N. FarahbakhshMaybod Koerierstation - Een van de weinige bewaard gebleven Chapar-khaneh-gebouwen
De Perzen ontwikkelden een officieel, goed functionerend postsysteem dat de "Chapar Khaneh" werd genoemd. De Egyptenaren en Assyriërs beschikten weliswaar over schrift en koeriersdiensten, maar pas onder Darius I (548-486 v.Chr.) ontstond het eerste wereldwijde netwerk van relaissystemen en postkantoren. Een Perzische postbode die pakketten vervoerde, sprong op een paard, galoppeerde tot het dier uitgeput was en wisselde dan van paard bij een wisselhuis (die ongeveer een dag rijden uit elkaar lagen). Na een snel ontbijt van vijgen op platbrood kregen ze een nieuw paard en galoppeerden weer verder voordat je "schuurplekken op de dijen" kon zeggen. Het ging allemaal veel sneller, veel veiliger en veel effectiever dan al hetgeen daarvoor had bestaan.

Tolerantie in het Perzische Rijk

perzië persepolis
Een blik op het Koninklijk Paleis in Persepolis
Onder de grote keizers van het Achaemenidische Rijk mochten de onderworpen volkeren hun geloofsovertuigingen en religieuze gebruiken behouden, zolang die de stabiliteit van het rijk niet in gevaar brachten. Het Perzische Rijk strekte zich uit over drie continenten en was een diverse, veelzijdige federatie van vele stammen, etnische groepen en religieuze identiteiten. Het was heel normaal dat een jood, een manicheïst of een zoroastrier met elkaar over theologie discussieerden in de culturele smeltkroes die Persepolis was. (Het zoroastrisme was de officiële staatsgodsdienst van Perzië en is met zijn 4000 jaar mogelijk ook de oudste monotheïstische religie.)

Als gevolg hiervan werden Perzische steden een bron van grote wetenschappelijke, filosofische en technologische innovatie. Rijken vóór de Perzen, zoals de Egyptenaren en de Assyriërs, dwongen mensen hun goden te aanbidden en hun gewoonten over te nemen. In de Bijbel staat vermeld dat de Babyloniërs de Joden dwongen hun godsdienst te staken. De Perzen zijn de eersten die met recht kunnen beweren het dichtst bij "tolerantie" te staan, voor zover dat in de antieke wereld mogelijk was.

Groene ruimtes en barbecues

Dat de meeste huizen een tuin of binnenplaats hebben, is waarschijnlijk volledig te danken aan de Perzen. De Egyptenaren hadden prachtige oases, de Babyloniërs hadden hun Hangende Tuinen, maar het waren de Perzen die tuinen tot de norm maakten. Perzen beschouwden een tuin als een "paradijs op aarde," en wie het zich kon veroorloven, nam een tuinarchitect of tuinbouwer in dienst om ervoor te zorgen dat er altijd iets groens en moois in het zicht van het huis te zien was. Volgens Herodotus' Historiën had keizer Xerxes I zelfs "een boomgaard met alle soorten bomen die eetbare vruchten voortbrachten."
Narenjestan Ghavam-tuin Iran.
© IRNA/Morteza AminoroayayiDe Narenjestan Ghavam-tuin, ook bekend als het Qavam-huis, in Shiraz, Iran.
Perzische tuinen, of "Chahar Bagh," werden vaak gekenmerkt door een grote verscheidenheid aan planten en stromende waterpartijen. Het waren plekken voor plezier, maar ook voor bezinning, gesprekken en zakendoen. De islamitische tuinen van Al-Andalus in Spanje en de Mughal-tuinen in India waren gebaseerd op Perzische tuinen. Ondertussen zag de Romeinse staatsman Lucullus deze tuinen met eigen ogen toen hij op diplomatieke missie was in wat nu het moderne Turkije is. Toen hij terugkeerde naar huis, bracht hij een stukje Perzië mee naar Rome met "De Tuinen van Lucullus." Ze raakten populair en verspreidden zich van daaruit over het hele rijk en vonden hun weg naar de harten van de Europeanen.


Commentaar: Iran Safar licht toe:
Perzische tuinen bestaan doorgaans uit vier delen, die samen de Chahar Bagh (Vier Tuinen) vormen. Dit vierkante patroon symboliseert de vier natuurelementen (Vuur, Water, Aarde en Wind) die in het heilige boek van de zoroastriërs worden genoemd. Water speelt een belangrijke rol in dit architectonische model en vervult een dubbele functie: irrigatie en decoratie. In de Perzische tuin staan ook verschillende bomen en planten, zoals ceders, cipressen en fruitbomen. De esthetische ordening van planten en bomen sluit aan bij de prachtige decoratieve ontwerpen van de gebouwen die doorgaans in deze tuinen worden gebouwd. Bloemen en planten hebben altijd een bijzondere aantrekkingskracht op het Iraanse volk gehad. Misschien komt deze interesse voort uit het warme en droge klimaat, maar ook uit de slechte herinneringen aan de woestijn en de dorre Kavir. De klimatologische omstandigheden van de regio hebben zo'n slechte indruk achtergelaten op Iraniërs dat zij de woestijn beschouwen als een plek voor demonen en het kwaad; daarentegen hebben zij zich het paradijs altijd voorgesteld als een weelderige tuin. Om deze reden wordt een tuin in Iran als een heilige plek beschouwd.

Perzisch onder een andere naam

Perzië heeft de wereld veel gebracht. Het was 500 jaar lang het centrum van de wereld. Het was het eerste rijk met een echte ambitie: vele volkeren onder één staat verenigen. Perzië was een van de eerste rijken die inzag dat diversiteit en multiculturalisme krachtig konden zijn. Toch wordt het in geschiedkundige discussies nog steeds vaak over het hoofd gezien. In veel opzichten, en met een bittere ironie, is dit deels te wijten aan het succes van de Perzische vernieuwingen. Wegen, de postdienst en een gecentraliseerde administratieve bureaucratie werden overgenomen door opvolgende rijken waarover we meer spreken, zoals Rome en het Abbasidische kalifaat. Maar we mogen Perzië niet vergeten, want daar begon de moderne beschaving.

Zie: https://bigthink.com/mini-philosophy/persian-empire-contributions/